Άγχος: πότε γίνεται σύμπτωμα

Το άγχος είναι μια από τις πιο συχνές εμπειρίες για τις οποίες κάποιος αναζητά ψυχολόγο ή ξεκινά ψυχοθεραπεία.

Μπορεί να εμφανίζεται ως ένταση, ανησυχία, υπερανάλυση, δυσκολία στον ύπνο, σφίξιμο στο στήθος, ταχυκαρδία, κόμπος στο στομάχι ή μια μόνιμη αίσθηση ότι «κάτι κακό θα συμβεί».

Κάποιες φορές το άγχος έχει έναν προφανή λόγο: μια απαιτητική περίοδος στη δουλειά, οικονομικές δυσκολίες, εξετάσεις, μια σημαντική απόφαση, μια αλλαγή ζωής, μια κρίση στη σχέση. Άλλες φορές, όμως, μοιάζει να εμφανίζεται χωρίς σαφή αιτία. Ο άνθρωπος μπορεί να λέει:

• «Δεν έχω κάποιο σοβαρό πρόβλημα, αλλά είμαι συνέχεια σε ένταση».
• «Το μυαλό μου δεν σταματάει».
• «Σκέφτομαι υπερβολικά τα πάντα».
• «Δεν μπορώ να ηρεμήσω, ακόμα κι όταν όλα φαίνονται καλά».

Σε τέτοιες περιπτώσεις, το άγχος δεν είναι απλώς μια ενόχληση που πρέπει να “σβήσει”. Μπορεί να είναι ένα σήμα ότι κάτι μέσα μας χρειάζεται να ακουστεί, να κατανοηθεί και να βρει έναν διαφορετικό τρόπο να εκφραστεί.

Είναι πάντα πρόβλημα το άγχος;

Όχι. Το άγχος δεν είναι από μόνο του παθολογικό. Είναι μια φυσιολογική ανθρώπινη αντίδραση μπροστά σε κάτι που βιώνεται ως απαιτητικό, αβέβαιο ή απειλητικό. Μας κινητοποιεί, μας προετοιμάζει, μας κάνει να δίνουμε προσοχή.

Ένα επίπεδο άγχους μπορεί να είναι λειτουργικό. Μπορεί να μας βοηθήσει να οργανωθούμε, να προετοιμαστούμε για κάτι σημαντικό, να πάρουμε στα σοβαρά μια κατάσταση.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν το άγχος γίνεται μόνιμο, έντονο, δυσανάλογο ή εξαντλητικό. Όταν δεν μας βοηθά πια να ζήσουμε καλύτερα, αλλά αρχίζει να περιορίζει τη ζωή μας. Όταν επηρεάζει τον ύπνο, το σώμα, τις σχέσεις, την εργασία, τη συγκέντρωση ή την ικανότητά μας να χαρούμε.

Τότε το άγχος δεν είναι απλώς μια φυσιολογική ένταση. Είναι κάτι που αξίζει να το πάρουμε στα σοβαρά.

Πώς εμφανίζεται το άγχος;

Το άγχος μπορεί να έχει πολλές μορφές. Για κάποιους ανθρώπους εμφανίζεται κυρίως μέσα από τη σκέψη: συνεχής ανησυχία, σενάρια καταστροφής, ανάγκη ελέγχου, αμφιβολίες, υπερανάλυση.

Για άλλους εμφανίζεται περισσότερο στο σώμα: ταχυκαρδία, δυσκολία στην αναπνοή, σφίξιμο στο στήθος, ένταση στους μυς, πονοκέφαλοι, κόπωση, στομαχικές ενοχλήσεις ή αϋπνία.

Άλλες φορές εκφράζεται μέσα στις σχέσεις: φόβος απόρριψης, αγωνία μήπως ο άλλος απομακρυνθεί, δυσκολία να πει κανείς όχι, ανάγκη να τα κάνει όλα σωστά, έντονη ενοχή ή φόβος σύγκρουσης.

Υπάρχουν και περιπτώσεις όπου το άγχος κορυφώνεται απότομα και παίρνει τη μορφή κρίσης πανικού. Η κρίση πανικού είναι μια έντονη εμπειρία φόβου, συχνά με σωματικά συμπτώματα που μπορεί να τρομάξουν πολύ τον άνθρωπο. Αν και αξίζει ξεχωριστή αναφορά, είναι σημαντικό να πούμε εδώ ότι το άγχος και ο πανικός δεν σημαίνουν ότι κάποιος είναι “αδύναμος” ή “τρελαίνεται”. Σημαίνουν ότι το ψυχικό και σωματικό σύστημα βρίσκεται σε μεγάλη ένταση.

Όταν υπάρχουν έντονα ή νέα σωματικά συμπτώματα, είναι σημαντικό να γίνεται και η κατάλληλη ιατρική διερεύνηση. Παράλληλα, όμως, η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να κατανοήσει τι συμβαίνει ψυχικά πίσω από αυτή την ένταση.

Γιατί αγχώνομαι τόσο;

Πολλές φορές ο άνθρωπος που αγχώνεται πολύ νιώθει θυμό με τον εαυτό του. Λέει:

• «Δεν υπάρχει λόγος να αγχώνομαι τόσο».
• «Τα ξέρω όλα λογικά, αλλά πάλι δεν μπορώ να ηρεμήσω».
• «Γιατί το κάνω αυτό στον εαυτό μου;»

Όμως το άγχος δεν υπακούει πάντα στη λογική. Μπορεί κάποιος να γνωρίζει ότι δεν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος, αλλά το σώμα και το συναίσθημά του να αντιδρούν σαν να υπάρχει. Αυτό συμβαίνει γιατί το άγχος δεν είναι μόνο σκέψη. Είναι εμπειρία. Συνδέεται με τον τρόπο που έχουμε μάθει να περιμένουμε τον κίνδυνο, την αποτυχία, την απόρριψη, την κριτική, την απώλεια ή την εγκατάλειψη.

Μερικές φορές το άγχος εμφανίζεται όταν προσπαθούμε να ελέγξουμε τα πάντα. Να προβλέψουμε κάθε πιθανό σενάριο. Να μη δυσαρεστήσουμε κανέναν. Να μη κάνουμε λάθος. Να μη φανεί η αδυναμία μας. Να είμαστε διαρκώς επαρκείς, διαθέσιμοι, σωστοί, δυνατοί.

Άλλες φορές, το άγχος μπορεί να συνδέεται με εσωτερικές συγκρούσεις. Θέλω κάτι, αλλά το φοβάμαι. Θυμώνω, αλλά δεν μου επιτρέπω να θυμώσω. Θέλω να φύγω, αλλά νιώθω ενοχή. Θέλω να πλησιάσω, αλλά φοβάμαι ότι θα πληγωθώ. Θέλω να αλλάξω, αλλά φοβάμαι τι θα χάσω αν αλλάξω.

Έτσι, το άγχος μπορεί να γίνει το σημείο όπου συναντιούνται επιθυμίες, φόβοι, άμυνες και παλιά μοτίβα σχέσης.

Το άγχος ως προσπάθεια προστασίας

Ένας διαφορετικός τρόπος να δούμε το άγχος είναι να το σκεφτούμε όχι μόνο ως εχθρό, αλλά και ως μια προσπάθεια προστασίας. Το άγχος συχνά προσπαθεί να μας προειδοποιήσει. Να μας προετοιμάσει για κάτι. Να μας κρατήσει μακριά από έναν ψυχικό πόνο που κάποτε ήταν δύσκολο να αντέξουμε.

Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος που φοβάται πολύ την απόρριψη μπορεί να αγχώνεται υπερβολικά πριν στείλει ένα μήνυμα ή πριν μιλήσει ανοιχτά σε μια σχέση. Κάποιος που έχει μάθει ότι πρέπει να είναι πάντα “τέλειος” μπορεί να αγχώνεται έντονα μπροστά σε κάθε λάθος. Κάποιος που έχει μεγαλώσει σε περιβάλλον απρόβλεπτο μπορεί να δυσκολεύεται πολύ με την αβεβαιότητα.

Το άγχος, λοιπόν, μπορεί να είναι κουραστικό και περιοριστικό, αλλά συχνά έχει μια ιστορία. Δεν εμφανίζεται τυχαία. Κάτι προσπαθεί να προστατεύσει, ακόμα κι αν τελικά καταλήγει να μας φυλακίζει.

Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία στο άγχος;

Η ψυχοθεραπεία δεν αντιμετωπίζει το άγχος μόνο ως ένα σύμπτωμα που πρέπει να εξαφανιστεί γρήγορα. Φυσικά, είναι σημαντικό ο άνθρωπος να ανακουφιστεί. Να κοιμηθεί καλύτερα, να νιώσει περισσότερη σταθερότητα, να μπορεί να λειτουργήσει στην καθημερινότητά του.

Όμως η ουσιαστική ψυχοθεραπευτική δουλειά δεν σταματά εκεί. Στόχος δεν είναι μόνο να μειωθεί το άγχος, αλλά να κατανοηθεί.

Στην ψυχοθεραπεία ο άνθρωπος μπορεί σταδιακά να διερευνήσει ερωτήματα όπως:

• Γιατί αγχώνομαι τόσο πολύ σε συγκεκριμένες καταστάσεις;
• Τι φοβάμαι ότι θα συμβεί;
• Τι προσπαθώ να ελέγξω;
• Πότε έμαθα ότι πρέπει να είμαι διαρκώς σε ετοιμότητα;
• Ποιες ανάγκες ή επιθυμίες δυσκολεύομαι να αναγνωρίσω;
• Πώς σχετίζεται το άγχος μου με τις σχέσεις μου;
• Τι επαναλαμβάνεται στη ζωή μου, ακόμα κι όταν προσπαθώ να το αποφύγω;

Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το άγχος αρχίζει να αποκτά νόημα. Δεν είναι πια απλώς μια ανεξήγητη ένταση. Γίνεται κάτι που μπορεί να παρατηρηθεί, να ειπωθεί, να συνδεθεί με εμπειρίες, σχέσεις, φόβους και ανάγκες.

Η σημασία της θεραπευτικής σχέσης

Στη σχεσιακή ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία, ιδιαίτερη σημασία έχει η θεραπευτική σχέση. Το άγχος δεν διερευνάται μόνο θεωρητικά, σαν να είναι ένα πρόβλημα έξω από τον άνθρωπο. Παρατηρείται και μέσα στον τρόπο που ο άνθρωπος σχετίζεται.

Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να αγχώνεται μήπως κριθεί από τον θεραπευτή. Μπορεί να φοβάται ότι θα πει κάτι “λάθος”. Μπορεί να προσπαθεί να είναι καλός θεραπευόμενος, να μη θυμώσει, να μη ζητήσει πολλά, να μην εκτεθεί. Όλα αυτά δεν είναι εμπόδια στη θεραπεία. Είναι υλικό της θεραπείας.

Μέσα σε έναν σταθερό και ασφαλή θεραπευτικό χώρο, ο άνθρωπος μπορεί να αρχίσει να παρατηρεί αυτά τα μοτίβα την ώρα που συμβαίνουν. Να δει πώς προσπαθεί να προστατευτεί, πώς φοβάται τη σχέση, πώς περιμένει την απόρριψη ή την κριτική, πώς δυσκολεύεται να ακουμπήσει σε έναν άλλον άνθρωπο.

Έτσι, η ψυχοθεραπεία δεν προσφέρει μόνο κατανόηση. Προσφέρει και μια νέα εμπειρία σχέσης. Μια εμπειρία όπου το άγχος μπορεί να ειπωθεί χωρίς να κριθεί, να αντέχεται χωρίς να χρειάζεται να κρυφτεί και να κατανοηθεί χωρίς να βιαστεί να εξαφανιστεί.

Χρειάζομαι ψυχολόγο για το άγχος μου;

Δεν υπάρχει ένας απόλυτος κανόνας. Όμως ίσως αξίζει να αναζητήσετε βοήθεια από ψυχολόγο ή ψυχοθεραπευτή όταν το άγχος:

• επιμένει για μεγάλο διάστημα,
• επηρεάζει τον ύπνο ή το σώμα,
• δημιουργεί δυσκολίες στις σχέσεις ή στη δουλειά,
• σας κάνει να αποφεύγετε πράγματα που έχουν σημασία για εσάς,
• συνοδεύεται από κρίσεις πανικού ή έντονα σωματικά συμπτώματα,
• σας οδηγεί σε συνεχή υπερανάλυση,
• ή σας κάνει να νιώθετε ότι δεν μπορείτε να χαλαρώσετε ποτέ πραγματικά.

Αλλά δεν χρειάζεται να περιμένετε να γίνει το άγχος αφόρητο. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να ξεκινήσει και τη στιγμή που απλώς αναγνωρίζετε ότι κουραστήκατε να ζείτε σε διαρκή ένταση.

Το άγχος δεν είναι απλώς κάτι που πρέπει να φύγει

Είναι φυσικό να θέλει κανείς να απαλλαγεί από το άγχος. Όταν το άγχος είναι έντονο, εξαντλεί. Περιορίζει τη ζωή, κουράζει το σώμα, στενεύει τη σκέψη και κάνει τον άνθρωπο να νιώθει ότι χάνει την επαφή με τον εαυτό του.

Όμως πολλές φορές, όταν προσπαθούμε μόνο να “ξεφορτωθούμε” το άγχος, χάνουμε την ευκαιρία να ακούσουμε τι προσπαθεί να μας πει.

Στην ψυχοθεραπεία, το άγχος μπορεί να γίνει αφετηρία. Μπορεί να μας οδηγήσει σε μια βαθύτερη κατανόηση του εαυτού μας. Μπορεί να δείξει πού πιεστήκαμε, τι φοβηθήκαμε, τι μάθαμε να κρύβουμε, τι ανάγκες δεν βρήκαν χώρο, ποιες σχέσεις ή καταστάσεις μας ενεργοποιούν.

Το άγχος δεν είναι πάντα ο εχθρός. Μπορεί να είναι το σημείο από όπου αρχίζει μια πιο ουσιαστική επαφή με τον εαυτό.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει εκεί ακριβώς: όχι μόνο στο να μειωθεί η ένταση, αλλά στο να καταλάβουμε τι υπάρχει πίσω από αυτήν. Να μη ζούμε απλώς προσπαθώντας να ελέγξουμε το άγχος, αλλά να δημιουργήσουμε έναν διαφορετικό τρόπο να στεκόμαστε απέναντι στον εαυτό μας, στους άλλους και στη ζωή μας.